3 dagwandelroutes door natuur en geschiedenis bij Essen in Duitsland

Als ik zeg ‘stad Essen’ of ‘Ruhrgebied’, dan denk je misschien niet direct aan rustig wandelen door de natuur. Of wel, en dan heb je waarschijnlijk al een of meer van de lange rondwandelingen vanuit de Duitse stad gemaakt. Of de aantrekkelijke reclame in de NS-treinen gezien. Ik zag daar in de afgelopen weken foto’s van de BaldeneySteig langskomen. Een groot meer omgeven door beboste heuvels. ‘Kom wandelen in Essen,’ was de strekking, en dat leek me dan toch wel wat. Mijn nieuwsgierigheid lokte me de grens over voor 3 dagwandelroutes vanuit Essen. Natuur mét een vleugje geschiedenis en cultuur en erg leuk!

Vier circulaire dagwandelroutes in Essen

Voor wie ook niet zo thuis is in Duitse steden: Essen is een stad in het Ruhrgebied, vroeger het hart van de steenkool- en staalindustrie. Tegenwoordig is Essen een moderne cultuurstad met UNESCO-werelderfgoed Zollverein, musea en groene parken. Veel van de vroegere industrie heeft een herbestemming als cultureel centrum of recreatiegebied. Met circa 590.000 inwoners is het de op drie na grootste stad van Noordrijn-Westfalen, en toch kan je er fijn wandelen in het groen. Dat ontdekte ik op de dagwandelroutes die net buiten de binnenstad liggen.

De dagwandelroutes

Deze dagwandelroutes vanuit Essen zijn 25 tot 35 kilometer lang, maar makkelijk in te korten of in tweeën te delen met bus, tram en elektrische rondvaartboot. Elke route is in twee richtingen gemarkeerd. De routes hebben één of meer korte bonusrondjes naar bezienswaardigheden zoals een uitkijkpunt of mooie oud straatje (‘Seitenblick’). Deze worden aangekondigd op grote borden en zien er per route anders uit. Ik vertel je hieronder meer over de drie routes die ik liep.

1. De BaldeneySteig

In het kort:

• 25,9 km zonder de Seitenblicken
• 520 hoogtemeters stijgen en 520 hm dalen
• 7:45 uur geschatte wandeltijd
• markering: groen zigzagje boven blauw streepje. Goed, maar neem ook een (digitale) kaart mee
• infopagina en Komootlink
• de ingekorte route zoals ik hem liep in Komoot: deel 1 en deel 2

Uitzicht over het stuwmeer

Vanaf station Essen-Werden kun je de Kettwiger PanoramaSteig volgen naar een uitkijkpunt, waar je dan overstapt op de BaldeneySteig. Vanaf dit uitkijkpunt kijk ik voor het eerst uit over het Baldeney-stuwmeer, de grootste van de zes stuwmeren in de Ruhr. De noordelijke oever is bedekt met bossen, met een groen dak van een groot gebouw. Dat moet mijn volgende stop, Villa Hügel, zijn.

Villa Hügel

Ik wandel langs de omheining van het grote hertenkamp in het Heissiwald en zie edelherten, damherten en zwijnen. Bospaden omlaag en omhoog leiden me door het eiken- en beukenbos. Het bladerdek is zo dicht, dat ik geen idee heb of de lucht erboven blauw of grijs is. Ik sla Seitenblick 4 over, maar volg de lange oprijlaan van Villa Hügel. Het paleisachtige gebouw was het woonhuis van de familie Krupp. Ja, die van de staalindustrie. Bij de balie download ik een gratis app, waarmee ik mezelf kan rondleiden.

Ik bewonder familieportretten zo groot als de muur van de woonkamer in mijn ouderlijk huis. Met mijn hoofd in mijn nek bekijk ik de gedetailleerde wandkleden met de zeven vrije kunsten die de muren onder het glazen dak bedekken. Alles is hier zo groot, dat ik bijna ga vermoeden dat hier reuzen woonden. In het Kleine Huis (haha, toch nog 1000 vierkante meter) ernaast wandel je door de geschiedenis van de familie Krupp en die van de staal- en wapenproductie.

Kruppwald

Vanaf de oprijlaan ben ik zo weer in het bos. In het Kruppwald, om precies te zijn. Daar ben ik snel weer bijgekomen van het onder de mensen zijn. Ik wandel langs een oude kapel en een paar oude vakwerkhuizen. Na een steil stukje stijgen kan ik nog verder stijgen, over de Seitenblick-route naar kasteelruïne Neu Isenburg. De dikke muren zijn de restanten van de Middeleeuwse ridderburcht uit 1240, die in 1288 al verwoest werd. Ik geniet van het uitzicht op de Ruhr en loop naar de volgende Seitenblick. Vanaf het uitkijkpunt Korte Klippe heb je het beste uitzicht over het Baldeneymeer. Als je van links naar rechts kijkt, zie je bijna het hele stuwmeer liggen.

Een laatste steile afdaling, waar ik blij ben met het profiel onder mijn trailrun-wandelschoenen, leidt me naar het fietspad langs het stuwmeer. Ik hoor het water klotsen en zie ganzen dobberen. Een groene mijnschacht links van het pad is een aandenken aan de Carl Funke-mijn die hier tot 1973 actief was.

Naturschutzgebiet

Na het zoveelste plezierhaventje wandel ik het Naturschutzgebiet in. Op een informatiebord lees ik welke vogels ik hier kan zien. IJsvogels en aalscholvers bijvoorbeeld. Die eerste zie ik niet, maar die tweede zie en vooral hoor ik duidelijk. De grote zwarte vogels hebben een rijtje bomen in het water met nesten bedekt alsof het een kerstboom is. Zo’n acht schildpadden rusten op een boomstam in het stille water links van het pad, en kikkers kwaken van tussen de grote bladeren van de gele plomp.

Stukje skippen

De wandelroute over de oude stalen spoorbrug over de Ruhr is momenteel helaas niet toegankelijk, maar ik kan hem vanaf de nieuwe brug wel mooi zien liggen. Aan de overkant loop ik langs het oude, oranje stationsgebouw van Kupferdreh naar de aanlegsteiger van de elektrische rondvaartboot. Ik vaar een paar kilometer mee naar Haus Scheppen en kan zo het vogelgebied ook vanaf het water zien.

Langs de zuidelijke oever

De laatste anderhalf uur loop ik langs de zuidelijke oever van het stuwmeer. Hier is het landschap meer open, met grasvelden, graanvelden en fruitboomgaarden. Ik schuil onder een dikke oude boom met honing-verkoopstalletje tegen een korte maar hevige regenbui. Ik bewonder de oude vakwerkboerderijen van het gehucht Fischlaken en ben bij de stuwdam weer in de bewoonde wereld.

Werden

Ik eindig de dag met een variatie op de Seitenblick door het oude stadscentrum van Werden. Een felroze woning, een rode kerk met een groen dak waarvan de klok 18 uur slaat en een gezellig drukke straat met een bakker, boekenwinkel en kledingzaak in historische panden. Achter de imposante basiliek van Sint Ludgerus ligt de Schatzkammer, een geel gebouw dat nu in gebruik ik als Universiteit voor de kunsten. Uit het ene open raam klinkt pianomuziek, uit de andere een strijkinstrument. Ik geniet er van een kort ‘concertje’ en loop dan naar mijn camping pod op het Knaus campingpark.

Handig om te weten over de BaldeneySteig

Je kunt een stukje van de route skippen door aan boord te gaan van de elektrische rondvaartboot Weiße Flotte. Bekijk de dienstregeling en boek je ticket op de website. Zie hier een foto van de aanlegplaatsen. Op weekend- en vakantiedagen kun je je ticket beter tijdig boeken of het erop gokken en de bus nemen als je er geen boottickets meer beschikbaar zijn.

Mijn favoriete highlights die je niet wilt missen:

• Villa Hügel. Entree is gratis op de eerste vrijdag van de maand
• uitzichtpunt Korte Klippe (Seitenblick)
• kasteelruïne Isenburg (Seitenblick, kijk op de kaart waar het paadje naar de ruïne zelf ligt, want die stond niet duidelijk aangegeven)
• vogelrustgebied bij Heisingen
• de groene brug over de Ruhr en het oude station van Kupferdreh

2. De ZollvereinSteig

In het kort:

• 26,4 km
• 200 hoogtemeters stijgen en 200 hm dalen
• 7 uur geschatte wandeltijd
• markering: oranje zigzagje boven blauw streepje. De markering is op deze route soms vernield, dus neem ook de (digitale) kaart mee om de weg te vinden
• infopagina en Komootlink
• de ingekorte route zoals ik hem liep in Komoot

UNESCO Werelderfgoed Zollverein

Het is direct duidelijk waar ik heen moet als ik de tram uitstap. Een minstens 50 meter hoge mijnschacht steekt de lucht in. Deze staat boven een rood bakstenen gebouw met hoge smalle ramen in rode kozijnen van metaal. Wauw. Ik had foto’s van dit complex gezien, maar dat het zó immens zou zijn… Zollverein was als steenkoolmijn en cokesfabriek actief van 1851 tot 1993. Het was ooit een van de modernste mijnen en is nu een van de best bewaarde industriële complexen ter wereld. Het is daarom ook al 25 jaar UNESCO Werelderfgoed.

Ik neem een feloranje roltrap naar 24 meter hoogte. Daar ligt de ingang van het Ruhr Museum. Ik koop een entreeticket en breng mijn rugzak naar de garderobe. ‘Eerst met de lift helemaal naar boven en naar het dak lopen, dan heb je goed uitzicht,’ tipt de garderobemedewerker. Vanaf het uitkijkpunt op 45 meter hoogte kan ik inderdaad ver kijken, en ook goed zien hoeveel historische industrie en vergroende mijnafvalbergen in de omgeving liggen.

Fossielen

Ik loop te veel trappen terug naar beneden en loop een tentoonstelling halverwege de Rundgang via een achteringang binnen. Een vrolijke medewerker wijst naar een plattegrond van het museum. ‘We communiceren hier niet in verdiepingen, maar in meters boven de grond. Je moet eerst naar 24 meter, naar het heden. En dan kun je de pijlen volgen naar lager in het gebouw, de geschiedenis in. En dan zijn er drie dagen voorbij en kun je hier in het café koffie drinken’. Het museum is inderdaad groot genoeg om me dagen in te vermaken, dus ik snel langs de tentoonstellingen over de geschiedenis van de industrie rond Essen. Ik wil naar de fossielen!

Kokerei

Nog stuiterend van enthousiasme over 100 miljoenen jaren oude zeediertjes, enorme schelpen en het skelet van de wolharige neushoorn loop ik door een park naar de Kokerei. In de ovens werden de steenkolen urenlang verhit tot 1000 graden, om ze zo puurder te maken. Ook dit deel van het complex, met buizen en hoge pijpen, is mooi bewaard gebleven.

Recreatiegebied

Het terrein is verder veel vergroend. Kinderen in de speeltuin, jongeren op skateboards en ouderen op e-bikes. Een goed voorbeeld van hoe de oude industrie in Essen een nieuwe bestemming heeft gekregen. Een nabijgelegen schacht is in gebruik als cultureel centrum. Dat is de Zeche Carl een paar kilometer verderop ook, en dat al 40 jaar. Het groene Kaiser-Wilhelm-Park werd ooit ter ere van de 100e verjaardag van de (eerste) Kaiser aangelegd als groene oase voor de industriewerkers. Nu barbecueën er families, sporten er vrienden en maakt een pasgetrouwd stel er foto’s.

Schurenbachhalde

Via bewoonde wereld en begraafplaatsen bereik ik de Schurenbachhalde. Deze heuvel van mijnafval bij Essen is nu recreatiegebied met wandel- en mountainbikepaden. Ik neem drie stalen trappen omhoog naar de afgevlakte, kale top. Vanaf het stalen ‘Bramme’-kunstwerk heb ik weer een panoramisch uitzicht over de omgeving. Ik zie de schachten en Kokerei die ik eerder bezocht en daal door het groen af naar de bushalte.

Good to know

Als je al eerder een door mij getipte route liep, dan weet je dat ik vooral routes loop en deel die door de stille natuur en zo weinig mogelijk bewoonde wereld lopen. De ZollvereinSteig loopt vrij veel door voormalig industriegebied en woonwijk. Het groen voelt meer als stadspark of begraafplaats dan als natuurgebied. Deze route is daarom vooral leuk voor wie industrieel erfgoed en culturele initiatieven interessant vindt. Het museum wil je sowieso bezoeken, ook als je deze route niet loopt.

Handig om te weten over de ZollvereinSteig

Ik liep de route van Zollverein naar de bushalte aan de Heßlerstraße. Dat starten met het Ruhr Museum bleek een goed idee. De route is extra leuk als je meer kennis van de geschiedenis en de herbestemming hebt, en vroeg op de dag is het nog relatief rustig in het museum.

Highlights die je niet wilt missen:

• de tentoonstellingen in het Ruhr Museum
• bezoek op het terrein van Zollverein Schacht XII en de Kokerei
• Kaiser-Wilhelm-Park
• cultureel centrum Zeche Carl
• heuvel Schurenbachhalde

3. De Kettwiger PanoramaSteig

In het kort:

• 34,4 km
• 680 hoogtemeters stijgen en 690 hm dalen
• 10 uur geschatte wandeltijd
• markering: rood zigzagje boven blauw streepje. Goed, maar neem ook een (digitale) kaart mee
• infopagina en Komootlink (klopt dat hij daar een andere naam heeft)
• de route zoals ik hem liep in Komoot

Guten Morgen

Ik ben nog niet helemaal wakker als ik station Essen-Werden verlaat. Vier oudere mannen zitten op het terras en zien eruit alsof ze me aan gaan spreken. Ik vind het te vroeg voor steenkolenDuits en doe alsof ik op de wandelkaart kijk. Dan zie ik de markering van de Kettwiger PanoramaSteig op en paaltje en loop ik haastig die richting in. Na 20 minuten denk ik: klopt het wel dat ik hier zo in het groen loop? Moest ik niet eerst door Werden? 20 minuten en een walk of shame langs het terras verder loop ik heuvelop, nu in de geplande richting. Ik loop ook van deze route maar de helft, en ik koos voor de dunstbevolkte helft ten zuiden van de Ruhr.

Over de Kettwiger PanoramaSteig omhoog

Tussen de huizen door zie ik de basiliek en de gele Schatzkammer van het oude centrum liggen. De route verdwijnt al snel in de bosjes en loopt langs een Joodse begraafplaats. Ik moet wat inspanning doen om op 150 meter hoogte te komen. Ik groet andere wandelaars en hardlopers. Deze routes zijn ook geliefd bij inwoners van het Ruhrgebied.

Deze route is totaal anders dan die van gisteren. Veel ongerept bos en smalle, onverharde paden, afgewisseld met gravelpad. Op en neer en op en neer, tussen de varens en jonge planten.

Het beloofde panoramisch uitzicht

Vanaf een rustige asfaltweg hogerop heb ik uitzicht op glooiende velden. Graan, gras, jonge maïs en bos. Ik kan kilometers ver kijken en de stad voelt hier ver weg. Op een open plek geniet ik van een vogelconcert bij de lunch. Aan de rand van een groen dal staat een vakwerkboerderij met daarnaast een eik die niet alleen heel dik, maar ook heel hoog is. Er zit een bordje ‘Naturdenkmal’ aan de bast gespijkerd. Deze boerderij is een van de weinige gebouwen langs deze route. Isenbügel is het eerste dorpje dat ik tegenkom, maar daar buigt de route net voor de bebouwing het bos in.

Kettwiger stuwmeer

Beukenbos met een tapijt van bruine beukenbladeren gaat over in een vochtiger afdaling door het groen. Tussen de bomen door zie ik het Kettwiger stuwmeer in de Ruhr liggen, met daarnaast de huizen van mijn eindpunt Kettwig. Eerst nog even steil afdalen tussen de varens, terwijl ik de kunsten van mountainbikers op een retesteile parallelroute bewonder.

Brug over de Ruhr

Vanaf een uitkijkpunt zie ik de groene spoorbrug over de Ruhr liggen. Een rood regionaal treintje steekt net over. Vanaf het water klinkt lachen uit roeibootjes met familie en aanmoedigende kreten van de trainer van een paar kajakkers. Ik daal af, en wandel onder de grote bogen van de spoorbrug door. Het pad langs de oever van het meer is helaas afgesloten voor werkzaamheden, maar vanaf de dam kan ik alsnog over het water kijken.

Oude centrum van Kettwig

Aan de andere kant van een oude brug ligt de Seitenblick door het oude centrum van Kettwig. Ik passeer Eiscafés en loop door een rustig straatje met aan beide kanten vakwerkhuizen met witte gevels doorkruist met donkere houten balken. Een trap leidt fotogeniek tussen dit soort huizen door naar de Evangelische kerk. Hogerop zijn de gevels van de huizen bedekt met leisteenschildjes in wisselende patronen. Sommige hebben luiken, of kleurrijke stokrozen voor de deur. Ik logeer vannacht in zo’n historisch pand in dit gezellige oude centrum.

Handig om te weten over de Kettwiger PanoramaSteig

Er rijdt een bus tussen station Essen-Werden en de oude binnenstad en het station van Kettwig.

Er liggen langs het zuidelijke deel van de route, dat ik liep, geen horecagelegenheden. Neem je eigen picknicks mee.

Mijn favoriete highlights die je niet wilt missen:

• het mooie groene dal bij Oefte
• uitzicht op de oude spoorbrug over de Ruhr
• Seitenblick 2 door de oude binnenstad van Kettwig
• het oude treinstation van Kettwig

4. Bonus: de DeilbachSteig

Ik had slechts drie dagen de tijd om wandelingen te maken in Essen. Heb jij een dag extra en zin in een uitdaging? Loop de DeilbachSteig. Deze 33 kilometer lange wandelroute verbindt de steden Essen, Velbert en Hattingen met elkaar. De route loopt langs industriële monumenten, maar ook over rotsformaties en door bos dat als oerwoud voelt. Een pittige route met 1.055 meter hoogteverschil en panoramisch uitzicht als beloning.

Zo kom je met de trein uit Nederland in Essen

Je kunt natuurlijk met je auto naar Essen rijden, maar je hebt hem lokaal niet nodig en ik zou geen zin hebben om steeds weer naar een parkeerplek te moeten zoeken. Lekker met de trein naar Essen dus. Er rijdt een ICE-trein vanuit Amsterdam via Utrecht en Arnhem naar Duisburg. Daar stap je over in de rechtstreekse trein naar Essen. Vanuit Amsterdam ben je zo’n 2,5 uur onderweg. Vanuit Arnhem duurt de reis 1,5 uur. Plan je reis via Deutsche Bahn of NS International.

Let op: kom je wel met de auto? Zoek uit of je een milieusticker nodig hebt.

Zorg dat je een routefolder krijgt

Ik vond bij de receptie van de KNAUS camping informatiefolders voor elk van de drie routes die ik liep. Deze folders zijn echt heel handig. Op de ene kant staat een topografische wandelkaart op schaal, waarmee je heel goed kunt navigeren. Op de andere kant staat een overzicht van interessante plekken, bonusrondes en horeca langs de route. Je vindt alle routefolders hier online. Wil je meteen de routefolders van de routes die ik heb gelopen? Deze vind je hier:

• BaldeneySteig
• ZollvereinSteig
• Kettwiger PanoramaSteig

Horeca langs de routes

De makkelijkste manier om plekken langs de route te vinden is de Point of Interest ‘eten en drinken’ in de Komoot routeplanner aanvinken. Is heel simpel, zie mijn uitleg over Points of Interest activeren in Komoot. Dan zie je op de kaart precies welke restaurantjes dichtbij de route liggen. Klik door naar Google Maps om de openingstijden en andere handige informatie te checken.

Er zijn ook Points of Interest voor treinstations en bushaltes, supermarkten (‘winkel’) en openbaar toiletten. Handig!

Hier logeerde ik na de dagwandelroutes in Essen

Ik zal mijn reisplanning inclusief overnachtingen hieronder met je delen. Gebruik de planner van de Deutsche Bahn of de DB Navigator-app voor de beste reisroutes.

Aankomstdag en na wandeldag 1

Ik logeerde twee nachten in een camping pod op KNAUS Campingpark Essen-Werden. Dit is een grote camping direct aan de Ruhr, waar vooral veel campers en caravans staan. De comfortabele pods liggen in een rustig, groen hoekje. Ze hebben een tweepersoonsbed, een minikeuken met inductiekookplaat en koelkast en een binnen- en buitenzitje. De gemeenschappelijke douche- en toiletgebouwen liggen op 2 minuten lopen. Je kunt hier ook in je tent kamperen. Je kunt zowel de BaldeneySteig als de Kettwiger PanoramaSteig vlakbij oppakken.

Lekker eten met ook vega(n) gerechten op het menu doe je bij Pizza Moji, Habeez Werden of Oh my Burger Werden. Je kunt ook boodschappen doen bij de Lidl op het hoofdstation van Essen of 20 min naar EDEKA Diekmann in Werden lopen en zelf koken.

Na wandeldag 2 en 3

Ik vind de oude binnenstad van Kettwig het mooiste en gezelligste stukje bewoonde wereld rond Essen. In een van de vakwerkhuizen zit een kleinschalig en stijlvol hotel: Hotel Ruhrfrosch. Ik ben dol op dit soort oude panden, en deze uit 1578 is een van de oudste vakwerkhuizen in Kettwig. De kamer waarin ik sliep had oude houten balken, sfeervolle verlichting en een droombed. Ik had de derde wandeldag bijna overgeslagen om gewoon de hele dag van dit comfort te genieten, maar ik ben blij dat ik dat niet gedaan heb.

De Kettwiger PanoramaSteig loopt vlak langs de voordeur. Als je, net als ik, de helft van de route wilt lopen, neem je de bus naar station Essen-Werden. Vanaf daar volg je de markeringen ten noorden of ten dunbevolkte zuiden van de Ruhr en wandel je terug naar je slaapplek.

Lekker eten met ook vega(n) gerechten op het menu doe je bij Eat & Smile, Der Bonner Hof of Dos Bar & Restaurant. Supermarkt REWE zit op vier minuten lopen. Er zit geen kookgelegenheid in de kamers, maar je kunt natuurlijk wel picknicken in het groen aan de Ruhr.

Handig voor je eigen planning

Je kunt elk van deze drie routes natuurlijk ook als 2-daagse wandeltocht met overnachting langs de route lopen. Start de Baldeneysteig bijvoorbeeld bij station Kupferdreh, overnacht in de camping pod bij Werden en wandel de volgende dag langs de andere oever terug naar je startpunt. Je kunt de BaldeneySteig en de Kettwiger PanoramaSteig ook combineren tot een 60 kilometer lange 2- of 3-daagse route.

Kijk ook naar andere accommodaties in Essen als degene die ik tip al volgeboekt zijn. Dankzij de frequente OV-verbindingen hoeft je transfertijd helemaal niet lang te zijn. Je kunt alledrie de wandelingen die ik tip ook prima vanuit één accommodatie maken.

Openbaar vervoer

Gebruik de planner van Ruhrbahn voor het plannen van je reis met de bus, tram of trein binnen en rond Essen. Zet de Komoot Point of Interest 'bushaltes' aan om je start- en eindpunten makkelijker te kiezen. Klik op het halte-icoontje op de kaart om de naam van de halte te zien en naar de planner te kopiëren.

Met een TagesTicket reis je voor € 5,30 euro een dag ‘gratis’ met het OV binnen het stadsgebied van Essen.

Deutschlandticket

Reis je in dezelfde maand ook naar andere plekken in Duitsland? Dan is het Deutschlandticket misschien een goed idee. Hiermee reis je gratis in al het niet-hogesnelheids-OV in het hele land. Op deze website vind je in welke OV-middelen je gratis reist en kun je voor 63 euro een ticket voor slechts één maand kopen met je Nederlandse bankrekening. Via Duitse websites bestellen is ingewikkelder, en dan is het automatisch een abonnement.

Koop je zo’n Deutschlandticket? Gebruik hem ook om gratis van de Nederlandse grens naar Essen en weer terug te reizen. Plan je treinreis via de DB Navigator-app, vink aan dat je met een Deutschland-ticket reist en filter op soort transport: ‘local/regional transport’.

Neem dit mee

• Handdoek, shampoo en badslippers voor op de camping
• Een fijne wandelrugzak waar je een hele dag mee kunt lopen. Deze moet in de Villa en in het Ruhr Museum in een kluisje.
• Wandelschoenen, het liefst met wat demping voor op de verharde paden
• Bescherming tegen de zon: pet, zonnebrandcrème en eventueel een sun hoody
• Anti-tekenspray
• Regenkleding just in case
• De gedrukte of digitale routekaart in bijvoorbeeld Komoot
• Genoeg water en eten tot de volgende bevoorradingsstop

In Essen is meer te doen dan alleen wandelen

Wil je langer dan drie dagen in Essen blijven? Of een of twee van bovengenoemde wandelingen combineren met niet-wandelactiviteiten? VisitEssen.de is je online reisgids. Meer wandelingen vind je in het Komootprofiel van Essen, waarop veel leuke routes goed uitgewerkt staan.

Ik liep deze route in samenwerking met Tourismus NRW en Visit Essen